Buháy na país, búhay ng país: isang makabansang pagsusuri sa apat na gawa ni Tonel

12 Oct 2013

Constructivo. Mula sa/Courtesy of Cuban Art News

 

Maraming mga nasabi at maaaring sabihin tungkol sa mga gawa ng Kubanong pintor at iskultor na si Tonel. Isang komentaryo sa machismo at kasarian, sa kapitalismo at mga epekto nito sa daigdig at mga lipunan nito. Karamihan sa mga kuru-kurong ibinigay sa kanyang mga gawa ay maaaring tawaging progresibo, o pagtutol sa mga mapang-aping sistema ng kasalukuyang daigdig, maski ito’y Kapital, rasismo o seksismo. Ang isang uri ng pagsusuri na sa tingin ko’y hindi pa ginagamit sa pagtingin sa kanyang mga obra ay ang uring makabansa.

Hindi kailangang mangahulugan na dapat patungkol sa bansa o kung paano pinupuri at dinadakila ang bansa ng isang pinta o lilok ang isang makabansang pagsusuri. Maaari ding mangahulugan ito na obserbasyon at eksaminasyon sa mga katangiang positibo at negatibo ng bansa na pinapakita ng gawa, isang kritika sa mga hindi kasiya-siyang aspeto ng bansa at, kung kasama rin sa obra, mga mungkahi o isang ideal bilang lunas sa mga aspetong iyon. Sa maikling salita, layunin ng makabansang pagsusuri ng isang obra ang tingnan ang mga natatangi’t iba’t-ibang bahagi ng isang bansa, mabuti at masama, na kinakatawan ng obra at alamin kung anong komento tungkol sa bansa ang ibinibigay ng obra, kung meron.

Susuriin ng pagsusuring ito ang apat sa mga gawa ni Tonel. Ito ay ang Constructivo (“Konstruktibo,” 1994/2012), Mucho color (“Masyadong maraming kulay,” 1992/2012), Pais deseado (“Bansang nais,” 1994/2012) at Error de la estrella (“Pagkakamali ng bituin,” 2012). Pinapakita ng mga obrang ito ang mga positibo’t negatibong aspeto ng bansa, nasyonalismo nito at mga bunga nito, pareho sa mga kontekstong Kubano at ng ibang mga bansang kabilang sa tinatawang na papaunlad na daigdig.

Mas napapakita ng Constructivo ang mga katangian ng nasyonalismo. Isang bloke ng semento na pininturahan ng mga kulay ng bandilang Kubano at kontra sa blangkong pader. Sa unang tingin, nangangahulugan ito ng pagkakatangi ng Kuba, na tumatayo ang mga kulay nito laban sa kawalang panlahat ng iba, at sa gayo’y hindi nakikisama sa pagkakaraniwang iyon. Ang katunayan na “matibay” ang uri ng bandila ay kumakatawan din sa pagkatibay ng pagkakakilanlang Kubano. Ngunit kung titingnan sa ibang dako, may malungkot din itong kahulugan. Matibay nga ang identidad at hindi nahahalo sa iba’t nawawala, ngunit ang kalalabasan nito’y pag-iisa. Ang mapilit at malakas na pagpapanatili ng identidad at kasarinlan laban sa pwersang mapagpareho, sinisimbolo ng blokeng sementong nakahilig (o kontra) sa malawak na kawalan, ay humahantong sa pagiging blokeng nag-iisa, naiiba nga pero walang mga kasama.

Tinututok naman ng Mucho color ang mga ilaw nito sa mga kadalasang pananaw ng Kanluran, partikular sa Hilagang Amerika, tungkol sa Kuba. Mapanuya ang instalasyon sa kahulugan nito at mga tinatamaan nito. Masyadong maraming kulay nga ang napapakita ng Kuba – mga kulay na binubuo ng pulang kupas o buo at halos hindi-makitang krokis ng isla. Nakaturo ang ilaw sa imahe ng Kuba, pero sa katotohanan ay nakaturo ito sa tumitingin at kanyang mga nabuo nang mga pananaw. Pinapakita ng gawa ang mali, hindi-buo at estereotipikong mga pananaw natin tungkol sa Kuba, at pati rin sa mga ibang bansa sa papaunlad na daigdig. Ngunit tinututok din ng gawa ang mga ilaw nito sa Kuba. Meron ba kayang mga kilos o asta na nagpapanatili lang sa maling imahe? Meron kayang ginagawa ang mga Kubano para maalis ang estereotipo?

Pinakapositibo sa lahat ng mga gawa dito ni Tonel ang Pais deseado, pareho sa Kubang pinapakita nito at sa kalagayan ng larawang pinapakita. Iba’t ibang mga lilok, pigurin at obra ng mga bihasang artisano ang bumubuo sa mapa ng Kuba at ang pamagat ng gawa. Hindi lang nito pinapakita ang dibersidad ng Kuba kundi pati ang katatagan ng dibersidad na ito at ang pagmamalaki nito ng mga tao. “Ito kami,” sabi ng mga Kubano, “at ipinagmamalaki namin ito at hindi ito ipagpapalit sa anuman!” Pinapakita rin ng proyekto at ng katotohanang nagtulung-tulong si Tonel at mga artisano sa paggawa nito ang kolaboratibong kalikasan ng pagkakakilanlang Kubano.

Bumabalik sa tema ng mga maganda’t masamang nadudulot ng nasyonalismo ang Error de la estrella. Kadalasang iniuugnay ang mga bituin sa mga kaisipan ng pangarap at mas magandang bukas. Sa kaso ng ilustrasyong ito, kumikislap nga ang mga bituin, ngunit isa sa kanila’y sinugatan ang nakalarawang ulo ng tao. Higit pa, may mapanganib na katangian ang mga bituin. Pinapakita dito na maaaring maging isang maganda’t maliwanag na gabay tungo sa mas magandang bukas ang nasyonalismo, ngunit pwede rin nitong sugatan ang nanininiwala dito. Maaari itong magdala ng mga trahedya sa tao at humimok sa tao na gumawa ng mga trahedya sa iba. Mapanuya nga ang obrang ito sa kahulugang kung anong mabuti ay maaari ding magdala ng masama.

Mula sa isang makabansang perspektibo, itinatanghal ng mga gawa ni Tonel ang maganda’t pangit sa isang bansa at sa ideya ng nasyonalismo. Kung meron mang payo na pwedeng ibigay ang mga gawang tinalakay rito, ito ay ang pangangailangan na maging maingat at normal – hindi jingo – sa pagtingin sa ating mga bansa’t nasyonalismo.

 


“Nada,” pero meron pa: isang pagsusuri sa pelikula ni Juan Carlos Cremata Malberti

12 Sep 2013

Mula sa/Courtesy of fandor.com

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sa ilalim man ng diktadurya o demokrasya, masasabing ang karanasan ng tao sa modernong panahon ay kasing-kulay ng itim-at-puti o gris na pelikula. Araw-araw tayo’y naglalagay ng mga selyo sa mga sobre na parang mga makina o robot. Tanging libangan natin pagkatapos ng nakakaantok at nakayayamot na gawain ay panoorin ang nakasisigla’t walang-lamang payo ng sikat na psikologo sa telebisyon, o hintayin ang koreo na mag-aalis sa atin mula sa ating walang-buhay na eksistensiya. Sa ganitong klaseng buhay, maaaring tayo’y sumuko sa itim-at-puti na buhay o pilitin natin, sa abot ng ating makakaya, na bigyan ito hindi lang ng kulay kundi pati na rin ingay at ganda. Tulungan at palakasin ang loob ng mga nanghihina, sa pamamagitan ng ating mga salita. Bigyang himig, luha o guhit ng krayola ang mga gris na pader. Mga usok, pagsabog, kaartehan at mga eksenang wala sa lugar na pumuputol sa palagiang maayos at nakayayamot na daloy ng kwento. Ang pangangailangan ng paggawa ng kabutihan at kagalakan sa isang daigdig na hindi mabuti o may galak – ng pagbabago sa isang walang-kilos na mundo – ang pangunahing tema ng pelikulang Nada (“Wala”) ng Kubanong direktor na si Juan Carlos Cremata Malberti, na parehong makikita sa mga tauhan, kuwento at istilo ng pelikula.

 

Isang karaniwang empleyada sa isang opisinang postal sa Habana si Carla Perez. Ang tanging trabaho niya bawat araw ay magtatak ng selyo sa mga sulat na ipapadala sa kanilang mga destinasyon. Tanging libangan niya mula sa nakayayamot na trabahong ito ang psikologong nagbibigay ng magandang payo sa telebisyon – o telebisyon sa kalahatan – at paghihintay sa bisa na magdadala sa kanya sa Estados Unidos. Isang aksidenteng pagtatak ng kape sa isang sulat ang magbabago sa buhay niya. Nang matuklasan niyang sulat ito ng pamamaalam sa isang propesor ng dati niyang estudyante at karelasyon – na sa tingin ni Carla’y hindi maganda o positibo – dinesisyon niya na gumawa ng pekeng bersyon ng sulat, gayahin ang istilo ng pagsusulat ng orihinal, mas positibo ang tono kaysa sa orihinal, at ito ang ipadala sa tatanggap. Sa ‘di-boluntaryong tulong ng kartero at katrabahong si Cesar, sinubukan ni Carla na gawing mas mabuti ang buhay ng mga tao sa lungsod sa pamamagitan ng kanyang mga pekeng sulat. Ginawa niya ito sa kabila ng ilang mga balakid, kasama na ang tiranang tagapangasiwa ng opisinang postal, isang kapitbahay na walang pinag-uusapan kundi ang kanyang buhay, isang ‘di-inasahang bunga ng kanyang gawain sa sikat na psikologo, at ang patuloy na paghihintay para sa bisa.

Makikita sa dalawang pangunahing tauhan ang tema ng pagbabago. Sa kanilang dalawa, si Cesar ang nagsisilbing koneksyon ng mga manonood sa pelikula. Sa kanyang kawalang-interes at gusto na sumali sa raket ni Carla, kinakatawan ni Cesar ang karaniwang tao sa modernong lipunan, na mas iintindihin ang sariling mga gawain kaysa lumahok sa pagbabago sa kanilang kinagagalawan. Isa pang patunay sa ginagampanan niyang papel ang madalas niyang pakikinig sa “player” niya sa mga una niyang eksena, komportable sa sarili niyang daigdig, komportableng walang nababatid sa paligid niya; maaaring isama rin dito ang kanyang reaksyong sinikal sa naging bunga ng pekeng sulat sa psikologo. Sa kabilang dako, kinakatawan ni Carla ang pangarap ng karaniwang tao na makagawa ng pagbabago sa paligid niya. Makikita ito sa simula pa ng pelikula sa pamamagitan ng kanyang itsura – sa ayos ng kanyang buhok at pananamit – na ibang-iba sa karamihan ng tao doon. Patunay rin sa kanyang mapagbagong pagkatao ang hindi niya pagtanggap sa kanyang sitwasyon at kagustuhang umalis sa kanyang lugar, kumpara sa iba na sa karamiha’y tanggap ang kanilang kinalalagyan sa buhay. Buong lakas niya’y binigay niya sa gawain ng pamemeke ng sulat nang pinasok niya ito. Makikita ito sa eksaktong pagkopya niya sa istilo ng pagsusulat at kung anong uri ng “pagtutuwid” ang ginawa niya sa mga sulat. Dagdag pa sa katunayan ng kanyang pagiging mapagbago ang pagkakatwa ng kanyang mga kilos. Isang magandang halimbawa ang pagtawa niya sa insidente ng “feedback” ng mikropono sa pagtitipon ng mga empleyado ng koreo, nang tapos na ang iba sa pagtawa. Sa huli, mismong “pagbabago” ang nagbago sa mga tauhan. Naimpluwensiya ni Carla si Cesar na gumawa ng kanyang sariling pagbabago sa pamamagitan ng kanyang pagsisikap sa pagsusulat. Ang pagdating sa wakas ng kanyang bisa ay nagdulot kay Carla na tuluyang lisanin ang Habana at wakasan ang kanyang panahon ng pamemeke ng sulat. Sa mismong katangian ng dalawang tauhan at ang tugon nila sa kanilang mga aksyon at mga aksyon sa kanila, makikita ang kahalagahan ng tema ng pagbabago sa pelikula.

Deretso ang kwento pagdating sa pagtalakay sa tema. Layon ng dalawang bida na magbigay kulay at buhay sa kanilang lungsod sa pamamagitan ng mga pekeng sulat, at nandiyan ang mga pwersa ng reaksyon para pigilin ang pagtagumpay ng mga bida at panatilihin ang kasalukuyang ayos ng mga bagay. Nangunguna sa kanila ang tiranang si Cucha Cervera, ang bagong tagapangasiwa ng opisinang postal na pinagtratrabahuan nina Carla at Cesar. Mukhang walang ibang hangad si Cucha kundi ipamukha sa bawat empleyado sa opisina kung sino ang boss at ipataw ang kanyang mga gusto doon. Sina Carla at Cesar, mga alagad ng pagbabago sa opisina, ay mga panganib sa kanyang plano na panatilihin ang kaayusan ng opisina, o kung tutuusi’y lalong paghihigpit ng kaayusang iyon. Isa pang kinatawan ng mga naghahari sa kasalukuyang sistema, na dapat ipunto dito, ay ang mga ‘di-makitang kapangyarihan sa likod ng hindi-agarang pagproseso ng bisang papasok kay Carla. Kung kinakatawan nina Cucha Cervera at ng mga nasa likod ng bisa ang mga pinuno ng kasalukuyang kaayusan, kinakatawan naman ng ibang mga kontrabida, sa kanilang sariling paraan, ang mga biktima nito. Matatawag na kontrabida ang kanang-kamay ni Cucha na may ‘di-karaniwang problema, dahil aktibo siyang tumutulong sa mga balak ng boss niya, at ang madaldal na kapitbahay ni Carla, dahil ang pagpapakita niya ay laging nangangahulugan ng sakit sa ulo, o tulog, para sa bidang babae. Sila’y mga biktima ng sistema sapagkat wala silang tiyak na ginagawa para malutas ang kanilang mga problema na maaaring bigay ng sistema: mukhang tanggap ng kanang-kamay ang kanyang kondisyon, samantalang hanggang daldal lang ang ginagawa ng kapitbahay bilang lunas sa kanyang mga problema. Ang kwento ng Nada ay ang laban sa pagitan ng mga pwersa ng may-buhay na pagbabago at mga pwersa ng patay na sistema.

Bukod sa mga tauhan at kwento, makikita ang pagdidiin sa tema ng pagbabago sa istilo ng pelikula. Hindi nababagay ang Nada para sa manonood na gusto ang mga pelikula niya’y klaro at normal ang daloy at itsura. Pinalalamutian ng mga makukulay na guhit ng kidlat at pagsabog ang itim-at-puti na pelikula. Hindi “normal” sa karaniwang kahulugan ang pagganap sa ilan sa mga tauhan, tulad ng naunang tagapangasiwa na “esplosibo” ang pamamahala sa opisina at ang nakakalokang babaeng bantay ng opisina niya. Ang pagpapakita ng panloob na monologo ni Carla ay ipinapakita sa paraang nakagigitla at nakakagising sa manonood. Pinapakita ang iba’t ibang mga uri ng pelikula, tulad ng drama at komedya, katabi sa bawat isa sa paraang mahihirapan ang manonood na tingnan sila sa lohikong pamamaraan. Isang kuwadro sa uring pelikulang-tahimik ang nag-uulit sa sinabi ng isang tauhan, isang kasangkapang pangatog sa manonood mula sa kanyang pasibang panonood. Ang hindi maayos at regular na istilo ng pelikula, kasama ang mga eksenang pumuputol sa normal na pagtakbo ng kwento, ay sadyang dinisenyo para ipaalala sa mga manonood sa “tunay na oras” ang tema ng pagbabago.

Sa mga tauhan, kwento at ayos ng pelikula, hinahatid ng Nada ang mensahe ng pangangailangan na makagawa ng magandang pagbabago sa lipas na paligid. Hindi ito kailangang maging malaki o rebolusyonaryo; kahit mga simpleng gawa tulad ng pagbibigay-ngiti sa kapwa tao ay naglulunsad ng mga malalaking saluysoy sa lawa. Sa kanilang sariling at maling paraan, pinapakita ng mga bida ng Nada ang kahalagahan ng diwang mapagbago sa araw-araw sa mundong ating kinagagalawan.

 


Dalawang tulang Tagalog

12 Apr 2013

Ang Ating Identidad

Wala sa mga sambahan ni Krishna
Sa mga batong kastilyo ng mga Normando
Sa palda at pipa ng mga Eskose
Sa harang na dambuhala ni Qin Shi Huang
Sa mga hukbo ni Karloman
O paglilingkod ng mga bushi.
Hwarang? Tigilan mo na ako.
Sa mga bandera at awit
Wala rin.
Kahit pa si Atahualpa at Osmano
Walang maambag dito.

Hindi sa espadang pilak
Kundi sa harang ng itak.
Wala sa kariktan ng palacio
Pero sa pagod ng katawan.
Mahalaga man, kalinangan
Sa ating nakaraan at ngayon
Laban at revolucion naging kolumna natin.
Huwag mainggit sa civilizacion
Kontra sakim, pang-aapi, daya
Pagkakilanlang lahat.

Basta’t siguro’y huwag lang
Galing sa naka-“top hat” at mahabang balbas.

Maganda ang Bughaw na Liwanag

Dito sa madilim na silid
Tanging tumatagos sa bintanang tabas
Liwanag na bughaw.

Mga kaloobang dumadaloy
Sa langoy ng dagat.
Sumisingaw na dilim ng paligid.
Bughaw na puno ng kapaguran.
Mga alaalang sana’y ‘di mo pinaghawakan.
Walang alam sa kung ano’ng nasa ibayo
Ng mga bakod at tarangkahan.

Linalangoy, nililipad.
Daloy at lipad ng agos.
Walang katamisan o kagalakan.
Pait at asim
Kinikilabot at tinutunaw
Hatid ng malinaw na dagat,
Mahinahong hangin.
Ngunit.

Hindi makatakas.
Ayaw tumakas.
Suungin ay sariling gusto
Ang sa ilalim ng mga tubig
Sa ibabaw ng mga ihip.
O liwanag, imulat mo sa akin.
Aking dahas, gunaw
Pagnanasa ng katawan, isip, sarili.
Ang iyong asul ay pagpakita
Sa dumi sa puti.
Hindi ilaw, kundi gris,
Kagandahang bahid ng sala.

Sa silid na ito
Tanging bughaw ang madadatnan mo.
Huwag mo siyang katakutan.
Pagninilayan ang salaysay
At kahulugan ng buhay.